W polskim systemie prawnym, obok katalogu kar, środków karnych, środków kompensacyjnych oraz przepadku, funkcjonują również środki związane z poddaniem sprawcy próbie, zwane środkami probacyjnymi. Stanowią one reakcję na popełnione przez sprawcę przestępstwo, z tym jednak zastrzeżeniem, że umożliwiają skazanemu zrehabilitowanie się bez konieczności odbywania kary w warunkach izolacji, przy jednoczesnym zobowiązaniu go do przestrzegania porządku prawnego oraz realizowania obowiązków nałożonych przez sąd w okresie próby. Instytucja warunkowego umorzenia postępowania karnego jest jednym z najczęściej stosowanych rozwiązań probacyjnych w polskiej praktyce sądowej, dlatego warto wiedzieć, kiedy można z niej skorzystać i jakie realnie niesie skutki dla osoby podejrzanej lub obwinionej.
W niniejszym poradniku szczegółowej analizie została poddana instytucja warunkowego umorzenia postępowania, w tym jej przesłanki stosowania, zagadnienia związane z okresem próby oraz konsekwencje dla sprawcy przestępstwa.
1. Warunkowe umorzenie postępowania – uwagi ogólne
Warunkowe umorzenie postępowania jest instytucją prawną uregulowaną w art. 66–68 k.k., której istotą jest odstąpienie na próbę od skazania i kary. Warunkowe umorzenie postępowania karnego stanowi reakcję prawnokarną na przestępczy czyn sprawcy, z jednoczesnym założeniem, że czyn oraz wina sprawcy nie budzą jakichkolwiek wątpliwości. Mimo że sprawca ponosi odpowiedzialność za popełniony przez siebie czyn, odpowiedzialność ta przybiera inny charakter – kara i skazanie sprawcy zostają zastąpione innymi niż kara środkami reakcji prawnej. To rozwiązanie pozwala uniknąć wpisu do rejestru osób skazanych, co ma istotne znaczenie zwłaszcza dla osób wykonujących zawody wymagające niekaralności.
2. Forma orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania
W przypadku zastosowania warunkowego umorzenia postępowania sąd rozstrzyga sprawę w formie wyroku, którego nie można utożsamiać z wyrokiem skazującym – nie wywołuje on bowiem skutków prawnych właściwych dla skazania. Informacja o takim rozstrzygnięciu podlega ujawnieniu w Krajowym Rejestrze Karnym, co służy przede wszystkim kontroli prawidłowego przebiegu okresu próby oraz realizacji obowiązków, zakazów i środków kompensacyjnych nałożonych na sprawcę.
Z tego względu, że wyrok warunkowo umarzający postępowanie nie stanowi orzeczenia skazującego, osoba, wobec której postępowanie zostało warunkowo umorzone, zachowuje status osoby niekaranej, gdyż zastosowanie tej instytucji nie prowadzi do prawnego uznania jej za skazaną. To jedna z kluczowych zalet warunkowego umorzenia postępowania w porównaniu z warunkowym zawieszeniem wykonania kary.
3. Przesłanki warunkowego umorzenia postępowania karnego
Należy zauważyć, że decyzja o zastosowaniu bądź odstąpieniu od stosowania warunkowego umorzenia postępowania pozostaje w gestii sądu. Instytucja ta, mimo iż ma charakter fakultatywny, może zostać zastosowana po spełnieniu wszystkich enumeratywnie wymienionych w art. 66 k.k. przesłanek, które tworzą zamknięty katalog. Poniżej przedstawiamy przesłanki warunkowego umorzenia postępowania w skrócie.
Warunkowe umorzenie postępowania jest zatem możliwe, gdy:
- wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne,
- okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości,
- postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa (tzw. dodatnia prognoza kryminologiczna),
- przestępstwo jest zagrożone karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.
W celu dokładniejszego przedstawienia znaczenia wymienionych przesłanek warunkowego umorzenia postępowania, warto pokrótce omówić każdą z nich.
Stopień społecznej szkodliwości czynu
Zasady, według których sąd powinien kierować się przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu, zostały zawarte w art. 115 § 2 k.k. i są to: rodzaj i charakter naruszonego lub zagrożonego dobra, rozmiar wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, waga naruszonych przez sprawcę obowiązków, jak również postać zamiaru, motywacja sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia.
Przy czym, ustalając stopień społecznej szkodliwości czynu, sąd powinien ocenić wszystkie wyrażone w przepisie okoliczności, jeśli tylko znajdują one zastosowanie w danej sprawie.
Stopień winy sprawcy
Przy ocenie stopnia winy konieczne jest uwzględnienie okoliczności, które mają wpływ na możliwość przypisania danej osobie winy za popełniony czyn. Znaczenie mogą mieć w szczególności wiek i dojrzałość sprawcy, jego stan psychiczny oraz możliwość rozpoznania bezprawności podejmowanego zachowania. Istotne są również okoliczności związane z motywacją sprawcy, zwłaszcza jeżeli w konkretnej sytuacji występowały szczególne uwarunkowania wpływające na jego decyzje i sposób działania.
Znaczenie przesłanki „nie jest znaczny”
W omawianym przypadku przesłanka ta odnosi się do stopnia społecznej szkodliwości czynu oraz winy, pozwalając na stwierdzenie, że żadna z nich nie osiągnie wartości wyższej niż znaczna. Ocena obu przesłanek powinna być przy tym dokonywana oddzielnie, ponieważ stopień społecznej szkodliwości czynu i stopień winy stanowią odrębne kategorie podlegające samodzielnej analizie.
Brak wątpliwości co do okoliczności popełnienia czynu
Brak wątpliwości dotyczących okoliczności popełnienia przestępstwa można stwierdzić w sytuacji, gdy sprawca w sposób jednoznaczny przyznaje się do popełnienia czynu. Należy jednak pamiętać, że samo przyznanie się do popełnienia przestępstwa nie może być uznane za obligatoryjny warunek przypisania sprawcy odpowiedzialności karnej, a tym samym zastosowania warunkowego umorzenia postępowania. Niedopuszczalne byłoby bowiem pozbawienie sprawcy prawa do odmowy składania wyjaśnień, milczenia czy też nieudzielania odpowiedzi na pytania, na które nie chce odpowiadać. Nie można również nakładać na niego obowiązku dostarczania materiału dowodowego przemawiającego przeciwko jego własnej osobie. Możliwość zastosowania warunkowego umorzenia nie powinna zatem zależeć od tego, czy sprawca zdecyduje się przyznać do zarzucanego mu czynu.
Dodatnia prognoza kryminologiczna
Istota dodatniej prognozy kryminologicznej sprowadza się do przekonania, że zastosowanie warunkowego umorzenia postępowania będzie wystarczające do osiągnięcia celów związanych z zapobieganiem ponownemu naruszaniu porządku prawnego. Sąd powinien zatem ustalić, czy istnieją podstawy do przyjęcia, że sprawca, pomimo zakończenia postępowania w drodze warunkowego umorzenia, będzie w przyszłości przestrzegał obowiązujących norm prawnych, a w szczególności nie popełni kolejnego przestępstwa. Ocena ta nie może mieć jednak charakteru dowolnego – w takim wypadku powinna opierać się na konkretnych okolicznościach dotyczących osoby sprawcy.
Przy formułowaniu prognozy kryminologicznej szczególne znaczenie mają właściwości i warunki osobiste sprawcy oraz dotychczasowy sposób życia. Sąd powinien więc przeanalizować między innymi obecne zachowanie sprawcy, jego funkcjonowanie w społeczeństwie oraz okoliczności mogące świadczyć o tym, że zdarzenie będące przedmiotem postępowania miało charakter incydentalny. Dopiero na podstawie takiej całościowej oceny można ustalić, czy wobec konkretnej osoby można zasadnie przewidywać przestrzeganie porządku prawnego w przyszłości.
Brak karalności sprawcy
Warunek w postaci uprzedniej niekaralności sprawcy za przestępstwo umyślne ma charakter bezwzględny – wcześniejsze prawomocne skazanie za jakiekolwiek przestępstwo umyślne wyklucza możliwość zastosowania warunkowego umorzenia, niezależnie od rodzaju tego czynu, jego podobieństwa do przestępstwa będącego przedmiotem postępowania czy wcześniej wymierzonej kary.
Odmiennie należy ocenić skazanie za przestępstwo nieumyślne, które nie stanowi przeszkody do zastosowania warunkowego umorzenia postępowania.
Przesłanka niekaralności jest również spełniona w przypadku zatarcia wcześniejszego skazania za przestępstwo umyślne, z tego względu, że po zatarciu skazania sprawca jest traktowany jako osoba niekarana. Podobnie, odstąpienie przez sąd od wymierzenia kary nie prowadzi do powstania przeszkody w postaci wcześniejszej karalności.
Okres, obowiązki i skutki przebiegu próby
Warunkowe umorzenie postępowania następuje na okres próby, który wynosi od roku do 3 lat i biegnie od uprawomocnienia się orzeczenia. Umarzając warunkowo postępowanie karne, sąd może w okresie próby oddać sprawcę pod dozór kuratora lub osoby godnej zaufania, stowarzyszenia, instytucji albo organizacji społecznej, do której działalności należy troska o wychowanie, zapobieganie demoralizacji lub pomoc skazanym (art. 67 § 1 i 2 k.k.).
Umarzając warunkowo postępowanie karne, sąd obligatoryjnie nakłada na sprawcę obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części, a w miarę możliwości również obowiązek zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, albo zamiast tych obowiązków orzeka nawiązkę (art. 67 § 3 k.k.).
Ponadto sąd może nałożyć na sprawcę następujące obowiązki probacyjne (art. 67 § 3 k.k.):
- informowanie sądu lub kuratora o przebiegu okresu próby,
- przeproszenie pokrzywdzonego,
- wykonywanie ciążącego na skazanym obowiązku łożenia na utrzymanie innej osoby,
- powstrzymanie się od nadużywania alkoholu lub używania innych środków odurzających,
- poddanie się przez sprawcę terapii uzależnień,
- poddanie się przez sprawcę terapii, w szczególności psychoterapii lub psychoedukacji,
- uczestnictwo w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych,
- powstrzymanie się od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób lub zbliżania się do pokrzywdzonego lub innych osób,
- opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym.
Innymi dolegliwościami, jakie mogą zostać orzeczone przez sąd, są również:
- świadczenie pieniężne,
- zakaz prowadzenia pojazdów do lat 2,
- przepadek (art. 45a § 1 k.k.).
Czas i sposób wykonania nałożonych obowiązków sąd określa po wysłuchaniu skazanego. Przy czym nałożenie obowiązków w postaci poddania sprawcy terapii uzależnień czy psychoterapii lub psychoedukacji jest możliwe po uprzednio uzyskanej zgodzie skazanego (art. 74 § 1 k.k.).
Kluczową kwestią pozostaje również możliwość ustanowienia, rozszerzenia lub zmiany wymienionych powyżej obowiązków probacyjnych w okresie próby skazanego, a nawet zwolnienia z tych obowiązków, jak też oddania pod dozór lub uwolnienia od dozoru, z zastrzeżeniem, że modyfikacji nie podlega: świadczenie pieniężne, zakaz prowadzenia pojazdów oraz przepadek (art. 67 § 4 i art. 74 k.k.).
Podjęcie warunkowo umorzonego postępowania
Jak sama nazwa wskazuje, warunkowe umorzenie postępowania, które stanowi odstąpienie na próbę od skazania i kary, nie ma charakteru ostatecznego. Kodeks karny przewiduje przypadki, których zaistnienie powoduje obligatoryjne bądź fakultatywne podjęcie warunkowo umorzonego postępowania. Wówczas podjęte postępowanie toczy się od nowa na zasadach ogólnych, przed sądem właściwym do rozpoznania danej sprawy (art. 551 k.p.k.).
Obligatoryjne podjęcie warunkowo umorzonego postępowania nastąpi, gdy sprawca w okresie próby popełnił przestępstwo umyślne, za które został prawomocnie skazany (art. 68 § 1 k.k.).
Fakultatywnie, sąd podejmie postępowanie karne, jeżeli sprawca po wydaniu orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania, lecz przed jego uprawomocnieniem się, rażąco narusza porządek prawny, a w szczególności gdy w tym czasie popełnił przestępstwo (art. 68 § 3 k.k.).
Ponadto sąd może podjąć postępowanie karne (przypadek fakultatywny), jeżeli sprawca w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, w szczególności gdy popełnił inne przestępstwo umyślne niż to, za które został prawomocnie skazany, jeżeli uchyla się od dozoru, wykonania nałożonego obowiązku lub orzeczonego środka karnego, środka kompensacyjnego lub przepadku, albo nie wykonuje zawartej z pokrzywdzonym ugody. Sąd podejmie postępowanie karne (przypadek obligatoryjny), jeżeli wskazane wyżej okoliczności zaistnieją po udzieleniu sprawcy pisemnego upomnienia przez sądowego kuratora zawodowego, chyba że przemawiają przeciwko temu szczególne względy (art. 68 § 2 i 2a k.k.).
W tym miejscu warto pochylić się nad pojęciem „rażącego naruszenia porządku prawnego”, które może generować wątpliwości interpretacyjne. Stanowi ono bowiem główną wytyczną umożliwiającą podjęcie warunkowo umorzonego postępowania, a wskazane po przecinku okoliczności obejmują jedynie przykłady działań, jakie mogą zostać uznane za wpisujące się w zakres rażącego naruszenia obowiązku prawnego.
Najbardziej miarodajne w zakresie pojęcia rażącego naruszenia porządku prawnego będzie odwołanie się do orzecznictwa oraz przedstawienie zakresu omawianego pojęcia z perspektywy stanowiska judykatury.
Zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 11 stycznia 2017 r. w sprawie o sygn. akt VII Kzw 647/16 (LEX nr 2188946), zostało bezspornie wskazane, że zachowanie rażące, to zachowanie zawierające znaczny ładunek jego pejoratywności, a więc takie, które jest nacechowane jaskrawością, czy uporczywością oraz dużym nasileniem złej woli sprawcy. Przed podjęciem decyzji należy zatem zawsze przeanalizować zachowanie skazanego polegające na dopuszczeniu się przestępstwa i ocenić, czy było to zachowanie o charakterze incydentalnym i jednorazowym, czy też było przejawem zdezaktualizowania się pozytywnej prognozy kryminologicznej.
W sytuacji, gdy w okresie próby oraz w ciągu kolejnych 6 miesięcy od zakończenia okresu próby postępowanie nie zostało podjęte, umorzenie staje się definitywne (art. 68 § 4 k.k.). Sprawca przestępstwa nie może zostać wówczas pociągnięty do odpowiedzialności karnej, nie ponosi również żadnych ujemnych konsekwencji związanych z uprzednio popełnionym przestępstwem.
Jeżeli zastanawiasz się, czy w Twojej sprawie zaistniały przesłanki warunkowego umorzenia postępowania, warto skonsultować się z adwokatem specjalizującym się w prawie karnym, który dokona indywidualnej analizy okoliczności czynu i pomoże przygotować odpowiednią strategię procesową.
