Czy wiesz, że w polskim procesie karnym nie każdy świadek musi odpowiadać na wszystkie pytania, a czasem w ogóle nie musi zeznawać? Masz do dyspozycji kilka różnych uprawnień: prawo odmowy zeznań, prawo uchylenia się od odpowiedzi na pytanie oraz możliwość zwolnienia od zeznań lub od odpowiedzi na pytania.
Jeżeli zostałeś wezwany w charakterze świadka i Twoje zeznania mogą uderzać w osobę bliską albo w Ciebie samego, warto wiedzieć, z których narzędzi możesz skorzystać i jakie są różnice między nimi. Zespół Kancelarii Adwokackiej Majchrzak Panas z Wrocławia – specjaliści od spraw karnych – na co dzień pomaga osobom, które znalazły się właśnie w takiej sytuacji.
W tym poradniku wyjaśnimy:
- komu przysługuje prawo do odmowy zeznań z art. 182 KPK,
- kiedy możesz uchylić się od odpowiedzi na pytanie na podstawie art. 183 § 1 KPK,
- kiedy możesz wystąpić o zwolnienie od zeznań lub odpowiedzi na pytanie zgodnie z art. 185 KPK,
- jak organy powinny Cię pouczyć oraz jakie błędy najczęściej popełnia prokuratura i sądy.
- Prawo do odmowy zeznań – art. 182 KPK
Komu przysługuje prawo odmowy zeznań?
Prawo do odmowy zeznań to najpoważniejsze uprawnienie świadka: możesz całkowicie odmówić składania zeznań dotyczących sprawy konkretnego oskarżonego. Przysługuje ono w trzech zasadniczych sytuacjach:
- jesteś osobą najbliższą dla oskarżonego np. małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii i stopniu, osoba przysposabiająca lub przysposobiona, partner życiowy we wspólnym pożyciu,
- jesteś byłym małżonkiem, byłym przysposabiającym lub przysposobionym – prawo trwa mimo ustania tych więzi,
- w innej sprawie karnej jesteś oskarżonym lub podejrzanym o współdziałanie współsprawstwo, pomocnictwo, podżeganie w przestępstwie, o które toczy się postępowanie.
Jeśli nie masz pewności, czy w Twojej sytuacji spełnione są kryteria „osoby najbliższej” lub współdziałania – warto skonsultować się z adwokatem, zanim złożysz zeznania.
Kiedy i jak możesz skorzystać z prawa do odmowy zeznań?
Czy możesz odmówić zeznań już na przesłuchaniu w prokuraturze, czy dopiero w sądzie? Prawo to działa na każdym etapie postępowania – także w fazie przygotowawczej. Co ważne, możesz z niego skorzystać również wtedy, gdy formalnie nie przedstawiono jeszcze zarzutów osobie najbliższej, ale z materiału sprawy wynika, że ma zostać oskarżona. Od razu nasuwa się jednak pytanie, skąd masz wiedzieć, że możesz z tego prawa skorzystać, skoro jako świadek nie znasz materiałów sprawy?
Organ procesowy – sąd, prokurator, policjant – ma obowiązek pouczyć Cię o tym prawie, gdy tylko pojawią się przesłanki z art. 182 KPK np. ujawniona zostanie okoliczność pozostawania przez Ciebie w związku małżeńskim z oskarżonym. Jeżeli po prawidłowym pouczeniu oświadczysz, że odmawiasz zeznań, organ powinien to zaprotokołować i zakończyć Twoje przesłuchanie co do tego oskarżonego.
Pamiętaj też, że:
- prawo dotyczy całych zeznań wobec danego oskarżonego, nie możesz wybierać wygodnych fragmentów, czyli innymi słowy nie możesz złożyć zeznań tylko w części, w jakiej byłby korzystne dla oskarżonego;
- w procesie z wieloma oskarżonymi możesz odmówić zeznań tylko wobec tego, który jest dla Ciebie osobą najbliższą – wobec pozostałych masz co do zasady obowiązek zeznawać, o ile da się oddzielić te wątki bez pośredniego uderzania w osobę najbliższą.
Co z wcześniejszymi zeznaniami i brakiem pouczenia?
Kluczowe pytanie: co dzieje się z zeznaniami, które złożyłeś wcześniej – zanim skorzystałeś z prawa do odmowy zeznań albo zanim Cię o tym prawie pouczono?
- Jeżeli po prawidłowym pouczeniu o prawie do odmowy zeznań oświadczysz, że z tego prawa korzystasz, to co do zasady nie wolno już ujawniać Twoich wcześniejszych zeznań dotyczących tego oskarżonego.
- Jeżeli wcześniej zeznawałeś bez pouczenia o prawie do odmowy, a później jednak zdecydujesz się zeznawać nie skorzystasz z odmowy, sąd może – w razie rozbieżności – odczytać poprzednie protokoły, żeby wyjaśnić różnice.
W praktyce brak pouczenia oraz niewłaściwe korzystanie z wcześniejszych zeznań to jeden z najczęstszych błędów organów procesowych, który może stać się skutecznym zarzutem apelacyjnym.
Typowe błędy organów procesowych przy art. 182 KPK
W sprawach, które prowadzi Kancelaria Adwokacka Majchrzak Panas, najczęściej pojawiają się:
- brak pouczenia świadka o prawie odmowy zeznań mimo ujawnionego pokrewieństwa lub pozostawania we wspólnym pożyciu,
- próby „odtwarzania” treści zeznań świadka, który skorzystał z odmowy, poprzez przesłuchanie osób obecnych przy poprzednim przesłuchaniu lub odtwarzanie nagrań – co narusza zakaz dowodowy związany z odmową zeznań.
- traktowanie byłych konkubentów jak osoby najbliższe, mimo że związek ustał,
Jeżeli masz wrażenie, że organ naciska na Ciebie, mimo wyraźnego oświadczenia o odmowie zeznań, konieczna może być ingerencja profesjonalnego pełnomocnika.
Zapamiętaj – po złożeniu zeznań późniejsze powołanie się na prawo do odmowy zeznań ma tylko ten skutek, że organ procesowy nie może czynić użytku z Twoich wcześniejszych zeznań, jednakże protokół faktycznie pozostaje w aktach postępowania i nadal może stanowić źródło informacji o innych dowodach. W praktyce może on podsunąć organowi pomysł sięgnięcia po inne, legalne źródła dowodowe (np. inne osoby, dokumenty), ale nie wolno czynić z samej treści protokołu „ukrytego dowodu”, który wprost wpływa na ustalenia.
Prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie – art. 183 § 1 KPK
Na czym polega to uprawnienie?
Prawo z art. 183 § 1 KPK jest subtelniejsze niż odmowa zeznań – nie rezygnujesz z roli świadka w całości, ale możesz odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie. Masz do tego prawo, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić Ciebie lub osobę Ci najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
To uprawnienie jest wyrazem zasady nikt nie ma obowiązku dostarczania dowodów przeciwko sobie przeniesionej na grunt zeznań świadków. Ustawodawca nie chce stawiać Cię przed wyborem: albo powiesz prawdę i narazisz siebie lub bliskiego na postępowanie karne, albo skłamiesz i narazisz się na odpowiedzialność za fałszywe zeznania.
Kto może się powołać na art. 183 § 1 KPK?
Z tego prawa może skorzystać każdy świadek – niezależnie od tego, czy ma prawo odmowy zeznań, czy nie, i niezależnie od tego, czy łączy go z oskarżonym szczególny stosunek osobisty. Dotyczy to zarówno „zwykłego” świadka, jak i osoby, która np. złożyła wniosek o zwolnienie od zeznań na podstawie art. 185 KPK, ale go nie uzyskała.
Ograniczenie jest jedno: chodzi wyłącznie o ryzyko odpowiedzialności za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, nie za wykroczenie, wykroczenie skarbowe czy odpowiedzialność cywilną, dyscyplinarną lub administracyjną.
Jak to działa w praktyce?
Wyobraź sobie, że prokurator zadaje pytanie, na które odpowiedź wymaga przyznania, że popełniłeś czyn zabroniony albo że zrobiła to osoba najbliższa np. sprzedaż „na lewo”, fałszowanie dokumentów, zatajenie dochodów.
W takiej sytuacji:
- masz prawo powiedzieć: „Na podstawie art. 183 KPK uchylam się od odpowiedzi na to pytanie”,
- ale nawet bez tego pouczenia, jeśli dostrzegasz powody, możesz oświadczyć, że uchylasz się od odpowiedzi na dane pytanie.
- organ powinien Cię wcześniej pouczyć o takim prawie, gdy tylko ujawnią się okoliczności mogące prowadzić do odpowiedzialności karnej,
Co ważne, prawo to:
- nie jest jednorazowe – możesz uchylać się od odpowiedzi na różne pytania, za każdym razem, gdy pojawia się ryzyko odpowiedzialności karnej,
- obejmuje cały etap składania zeznań, także fazę swobodnej wypowiedzi, a nie tylko etap odpowiedzi na pytania.
Czy organ może żądać wyjaśnienia, czemu odmawiasz odpowiedzi?
Tutaj pojawia się praktyczny problem. Z jednej strony uznaje się, że świadek nie może być zmuszany do szczegółowego tłumaczenia, dlaczego odmawia odpowiedzi, bo to mogłoby zniweczyć sens ochrony. Z drugiej – pojawia się potrzeba przynajmniej minimalnej kontroli, czy nie nadużywasz tego prawa.
W praktyce przyjmuje się, że:
- organ może wyjątkowo poprosić Cię o ogólnikowe wskazanie, że odpowiedź mogłaby narazić Ciebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe,
- nie powinien jednak prowadzić dochodzenia czy to prawda ani przeprowadzać dodatkowych dowodów tylko po to, żeby sprawdzić Twoje oświadczenie.
Jeżeli organ naciska, dopytuje o szczegóły albo grozi karą porządkową bez podstaw, konieczne jest stanowcze powoływanie się na art. 183 KPK. Pamiętaj, od niekorzystnej decyzji organu procesowego zawsze możesz się odwołać, dlatego bezpieczniej jest bronić swojego prawa, zamiast ulec i ujawnić niekorzystne dla siebie lub osoby najbliższej okoliczności.
Najczęstsze błędy organów przy art. 183 KPK
W realiach sali sądowej i działalności organów ścigania najczęściej występują następujące problemy:
- brak pouczenia świadka o prawie uchylenia się od odpowiedzi, mimo że pytania ewidentnie zmierzają do ujawnienia czynu zabronionego świadka lub osoby najbliższej,
- uznawanie, że świadek może powołać się na to prawo dopiero po zadaniu konkretnego pytania – podczas gdy powinien być pouczony już w fazie swobodnej wypowiedzi, jeśli ujawniają się zagrożenia,
- próby kwestionowania zasadności powołania się na art. 183 KPK poprzez szczegółowe badanie motywów świadka.
Dla Ciebie jako świadka istotne jest, że naruszenie art. 183 KPK może mieć wpływ na ocenę Twojej odpowiedzialności za ewentualne fałszywe zeznania, jeżeli z obawy przed odpowiedzialnością składasz nieprawdę nie wiedząc o przysługującym Ci prawie uchylenia się od odpowiedzi.
Zwolnienie od złożenia zeznań lub odpowiedzi na pytanie – art. 185 KPK
Czym charakteryzuje się zwolnienie od odmowy zeznań?
Art. 185 KPK przewiduje szczególną instytucję: można zwolnić świadka od złożenia zeznań lub od odpowiedzi na pytania, jeżeli pozostaje on z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym i złoży odpowiedni wniosek. W przeciwieństwie do art. 182 KPK nie chodzi tu o osobę najbliższą w rozumieniu kodeksu karnego, lecz o relacje nieformalne, ale bardzo silne emocjonalnie.
Prawo to nie działa automatycznie – nie jest to prawo do odmowy, lecz prawo do złożenia wniosku. To organ procesowy decyduje, czy Cię zwolnić.
Kto może się powołać na art. 185 KPK?
Uprawnienie dotyczy osoby, która:
- pozostaje z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym np. bardzo silna i trwała więź przyjacielska, relacja rodzica zastępczego, były konkubinat,
- jest w stanie uprawdopodobnić istnienie takiego stosunku w chwili składania wniosku.
Nie wystarczy luźna znajomość, chwilowa relacja partnerska czy sama współpraca zawodowa albo biznesowa. Musi istnieć faktyczna, silna więź emocjonalna, zbliżona do więzi łączącej osoby najbliższe.
Jak złożyć wniosek i kto decyduje?
Jeżeli uważasz, że łączy Cię z oskarżonym szczególnie bliski stosunek osobisty, możesz:
- złożyć wniosek ustnie do protokołu lub na piśmie,
- wskazać, czy domagasz się zwolnienia od złożenia zeznań w ogóle, czy tylko od odpowiedzi na określone pytania.
W postępowaniu przygotowawczym decyzję podejmuje prokurator lub inny organ prowadzący, w sądzie – sąd w formie postanowienia. Organ ma prawo zweryfikować, czy rzeczywiście istnieje szczególnie bliska relacja – może np. przesłuchać inne osoby w tym zakresie.
Co ważne, wniosek o zwolnienie od złożenia zeznań jako całości nie tylko od pojedynczych pytań w sądzie trzeba złożyć najpóźniej do rozpoczęcia pierwszego przesłuchania świadka przed sądem pierwszej instancji.
Skutki zwolnienia i dalsze dowodzenie okoliczności
Jeżeli organ uwzględni wniosek, nie będziesz musiał zeznawać w zakresie objętym zwolnieniem. Co istotne:
- uprzednio złożone zeznania nie mogą być wykorzystane jako dowód, jeżeli dopiero w sądzie uzyskano zwolnienie,
- zwolnienie nie zamyka drogi do ustalenia okoliczności w inny sposób – sąd może sięgać do innych dowodów, np. innych świadków, dokumentów.
Z punktu widzenia ochrony świadka art. 185 KPK ma chronić Cię przed konfliktem lojalności i groźbą odpowiedzialności za fałszywe zeznania, gdy relacja z oskarżonym jest na tyle bliska, że trudno wymagać od Ciebie obciążania tej osoby.
Najczęstsze błędy organów przy art. 185 KPK
W praktyce do najczęstszych uchybień należą:
- brak pouczenia świadka o możliwości złożenia wniosku o zwolnienie, mimo że ujawniają się przesłanki szczególnie bliskiej relacji,
- automatyczne odmawianie zwolnienia, gdy relacja nie mieści się w klasycznym katalogu osób najbliższych, podczas gdy przepis dotyczy właśnie innych, ale silnych więzi,
- traktowanie częściowego zwolnienia jak prawo wybiórczego odpowiadania na pytania, co może być sprzeczne z celem przepisu.
Profesjonalna analiza relacji łączącej świadka z oskarżonym i odpowiednie udokumentowanie szczególnie bliskiego stosunku osobistego nierzadko decyduje o powodzeniu wniosku.
Podsumowanie – kiedy warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika?
Jeżeli jesteś wzywany jako świadek w sprawie karnej, w której stroną jest osoba bliska lub w której Twoje odpowiedzi mogą Cię obciążyć, nie powinieneś zostawać z tym sam. Prawo do odmowy zeznań, prawo uchylenia się od odpowiedzi na pytanie i możliwość zwolnienia od zeznań lub odpowiedzi to realne narzędzia ochrony, ale wymagają poprawnego użycia i znajomości praktyki sądowej.
Kancelaria Adwokacka Majchrzak Panas z Wrocławia – specjaliści od postępowań karnych – może pomóc Ci ocenić, które z opisanych uprawnień przysługuje w Twojej konkretnej sytuacji, przygotować Cię do przesłuchania i zareagować na ewentualne błędy organów procesowych.
Zanim wejdziesz na przesłuchanie w ciemno, zadaj sobie kilka pytań:
- czy moje zeznania mogą zaszkodzić mnie lub osobie mi bliskiej,
- czy wiem, jakie mam prawa jako świadek i czy potrafię z nich skorzystać w praktyce.
- czy łączy mnie z oskarżonym relacja osoby najbliższej albo szczególnie bliski stosunek osobisty,
Jeśli choć na jedno z tych pytań odpowiadasz nie wiem lub nie, skontaktuj się z nami.
