Czy zastanawiasz się, w sprawie Twojego dziecka czy sąd może zabrać majątek nieletniego? Czy sąd rodzinny może odebrać pieniądze, telefon, samochód albo inne rzeczy związane z czynem karalnym? Odpowiedź brzmi: tak – i to w dość szerokim zakresie, bo ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje rozbudowany katalog środka wychowawczego określanego mianem przepadku, a dodatkowo odsyła do przepisów Kodeksu karnego i innych ustaw karnych, które ten katalog jeszcze poszerzają.
Poniżej znajdziesz omówienie najważniejszych rodzajów przepadku, praktyczne przykłady oraz wyjaśnienia. Tekst przygotował zespół Kancelarii Adwokackiej Majchrzak Panas z Wrocławia zajmujący się na co dzień sprawami, do których zastosowanie mają przepisy ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.
Potrzebujesz pomocy? Skontaktuj się z nami. Chętnie pomożemy.
Czym jest przepadek w sprawie nieletniego?
Przepadek to środek, który polega na pozbawieniu nieletniego (lub innej osoby) własności rzeczy albo praw majątkowych związanych bezpośrednio lub pośrednio z czynem zabronionym. W ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przepadek został ujęty jako jeden ze środków wychowawczych, obok takich rozwiązań jak np. upomnienie, zobowiązanie do określonego postępowania czy nadzór kuratora.
Sąd rodzinny stosuje przepadek nie po to, aby nieletniego ukarać, lecz po to, by uniemożliwić dalsze korzystanie z przedmiotów lub korzyści związanych z czynem karalnym, uniemożliwić lub utrudnić ponowne popełnienie czynu karalnego, oraz aby wyraźnie pokazać nieletniemu, że przestępstwo i wykroczenie po prostu się nie opłaca.
Podstawa prawna przepadku w ustawie o nieletnich
Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich wymienia przepadek wprost w katalogu środków wychowawczych. W art. 7 pkt 8 ustawy wymieniono kilka postaci przepadku, obejmujących zarówno konkretne przedmioty, jak i ich równowartość, a także korzyści majątkowe.
Dodatkowo w ustawie znajduje się przepis poświęcony samemu przepadkowi, który wskazuje, że jeżeli nieletni dopuścił się czynu zabronionego, sąd rodzinny może orzec przepadek albo ma obowiązek jego orzeczenia w przypadkach przewidzianych w ustawie. Oznacza to, że przepadek w sprawie nieletniego może być zarówno środkiem fakultatywnym (sąd decyduje według uznania), jak i obowiązkowym (gdy ustawa wyraźnie tego wymaga).
Jakie rodzaje przepadku przewiduje ustawa?
Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje kilka odrębnych kategorii przepadku, które znacząco różnią się co do przedmiotu, jaki może zostać objęty orzeczeniem sądu.
W szczególności sąd może orzec:
- przepadek przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego,
- przepadek przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego,
- przepadek równowartości wymienionych wyżej przedmiotów,
- przepadek przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót lub przechowywanie jest zabronione,
- przepadek przedsiębiorstwa albo jego równowartości,
- przepadek pojazdu mechanicznego albo równowartości pojazdu,
- przepadek korzyści majątkowej albo jej równowartości,
- przepadek przedmiotów czynów zabronionych.
Dla praktyki – zarówno z perspektywy rodzica, jak i dobrego adwokata broniącego nieletniego – kluczowe są zwłaszcza trzy grupy: rzeczy pochodzące z czynu zabronionego, korzyści majątkowe oraz rzeczy, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu.
Przepadek przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego
Pierwszą i najbardziej intuicyjną kategorią jest przepadek przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego. Chodzi tu o sytuacje, w których dana rzecz została uzyskana w wyniku czynu karalnego popełnionego przez nieletniego.
Przykładowo mogą to być:
- skradziony telefon, laptop, rower lub inna rzecz ruchoma,
- gotówka uzyskana w wyniku kradzieży, oszustwa czy rozboju,
- wyprodukowane narkotyki albo sfałszowane banknoty, które są efektem przestępczej działalności.
W praktyce przepadek oznacza, że nieletni (ani jego opiekunowie) nie będą mogli legalnie zatrzymać takich przedmiotów – zostaną one odebrane i przejdą na własność Skarbu Państwa, zostaną zniszczone albo przekazane uprawnionemu podmiotowi, zgodnie z zasadami wynikającymi z przepisów (najczęściej ich właścicielowi).
Przepadek korzyści majątkowej i jej równowartości
Kolejna kategoria to przepadek korzyści majątkowej albo jej równowartości. Tu nie chodzi już wyłącznie o pojedyncze przedmioty, ale o wszelkie przysporzenia majątkowe uzyskane przez nieletniego w związku z czynem zabronionym.
Do korzyści majątkowych zaliczają się między innymi:
- pieniądze otrzymane ze sprzedaży skradzionych rzeczy,
- środki uzyskane z handlu narkotykami,
- korzyści finansowe z innej działalności przestępczej, np. z oszustw internetowych.
Jeżeli konkretna korzyść majątkowa już nie istnieje (została wydana, zużyta, ukryta), sąd może orzec przepadek jej równowartości, co w praktyce oznacza obowiązek zapłaty określonej kwoty pieniędzy. Z perspektywy rodzica oraz nieletniego jest to bardzo istotne – nawet jeśli pieniędzy już nie ma, przepadek może przybrać formę roszczenia o konkretne kwoty. Tego rodzaju rozstrzygnięcia są najbardziej dotkliwe, ponieważ wymuszają pokrycie przepadku z bieżących dochodów rodziny.
Przepadek przedmiotów służących do popełnienia czynu
Trzeci ważny w praktyce rodzaj to przepadek przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego, oraz przepadek ich równowartości. Przy tym rodzaju przepadku sąd nie koncentruje się na tym, skąd dana rzecz pochodzi, lecz do czego była wykorzystana lub miała zostać wykorzystana.
Może chodzić zarówno o:
- rzeczy specjalnie wytworzone lub przysposobione do popełnienia przestępstwa, np. wytrychy, łomy, narzędzia do fałszowania dokumentów,
- jak i przedmioty codziennego użytku, które zostały użyte do popełnienia czynu, np. młotek, siekiera, nóż kuchenny, telefon służący do kontaktu w ramach zorganizowanej działalności przestępczej.
Sąd rodzinny może zdecydować o przepadku takich rzeczy, nawet jeśli formalnie należą one do innej osoby (np. rodzica), o ile przepisy na to pozwalają i osoba ta nie jest „uczciwym właścicielem”, który nie wiedział o przestępczym wykorzystaniu rzeczy.
Przepadek rzeczy, których posiadanie jest zabronione
Ustawa przewiduje także przepadek przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przesyłanie, przenoszenie, przewóz lub przechowywanie jest zabronione. Do tej kategorii należą m.in. różnego rodzaju nielegalne substancje, broń czy inne niebezpieczne przedmioty, których nie wolno posiadać niezależnie od wieku.
Przykładowo są to:
- broń palna, amunicja, materiały wybuchowe;
- materiały toksyczne, promieniotwórcze;
- pornografia dziecięca.
W przypadku takich przedmiotów przepadek ma charakter oczywisty – nie mogą one pozostać w obrocie, więc sąd orzeka ich przepadek praktycznie zawsze, gdy zostaną zabezpieczone w związku ze sprawą. Najczęściej następnie są utylizowane.
Przepadek przedsiębiorstwa, przepadek pojazdu
Najdalej idącymi środkami są przepadek przedsiębiorstwa albo jego równowartości oraz przepadek pojazdu mechanicznego albo równowartości pojazdu. W realiach spraw nieletnich takie sytuacje występują wyjątkowo rzadko, ale nie są całkowicie wykluczone, zwłaszcza gdy nieletni uczestniczy w poważniejszym procederze gospodarczym lub w zorganizowanej działalności przestępczej związanej z działalnością przedsiębiorstwa lub użyciem pojazdów.
Odesłanie do Kodeksu karnego – art. 22 ustawy
Kluczowe dla zrozumienia przepadku w sprawach nieletnich jest art. 22 ustawy, który stanowi, że w sprawach nieletnich, którzy dopuścili się czynu zabronionego, przepisy części ogólnej Kodeksu karnego, Kodeksu karnego skarbowego oraz Kodeksu wykroczeń stosuje się odpowiednio, jeżeli nie są sprzeczne z ustawą o nieletnich.
Przekłada się to na możliwość sięgania przez sąd rodzinny do ogólnych zasad dotyczących m.in. przepadku z Kodeksu karnego, w tym także do regulacji uzupełniających lub szczególnych (jak art. 45a KK). Dzięki temu katalog możliwych reakcji na czyn zabroniony popełniony przez nieletniego jest szerszy i bardziej elastyczny, choć niewątpliwie komplikuje to i tak już zagmatwany obraz środków wychowawczych z ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.
Przepadek wobec nieletniego z zaburzeniami – art. 45a KK
Wyjątkowo istotne jest powiązanie art. 22 ustawy o nieletnich z art. 45a Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 45a § 1 KK sąd może orzec przepadek, jeżeli społeczna szkodliwość czynu jest znikoma, a także w razie warunkowego umorzenia postępowania, stwierdzenia niepoczytalności sprawcy albo zaistnienia innej okoliczności wyłączającej ukaranie.
Jeżeli więc nieletni dopuścił się czynu zabronionego, ale z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem, sąd – sięgając do art. 45a KK poprzez art. 22 ustawy o nieletnich – nadal może orzec przepadek przedmiotów lub korzyści związanych z czynem. W praktyce oznacza to, że nawet jeżeli nieletni nie poniesie odpowiedzialności w klasycznym rozumieniu, przepadek może zostać zastosowany dla ochrony porządku prawnego i zapobieżenia dalszemu korzystaniu z owoców czynu zabronionego.
Czy przepadek zawsze oznacza stratę dla rodzica?
Naturalne pytanie brzmi: co w sytuacji, gdy przedmiot objęty przepadkiem formalnie należy do rodzica lub innej osoby trzeciej, a nie do nieletniego? Zasadniczo przepisy o przepadku dopuszczają możliwość ochrony praw uczciwego właściciela, który nie wiedział o przestępczym użyciu rzeczy i nie godził się na nie.
W praktyce każdy przypadek wymaga wnikliwej analizy: sąd bada, komu rzecz formalnie przysługuje, czy właściciel wiedział o jej przeznaczeniu oraz czy istnieją podstawy, by nie obejmować go negatywnymi skutkami przepadku. W takich sprawach adwokat, który potrafi wykazać okoliczności przemawiające za ochroną praw właściciela, może realnie ograniczyć negatywne konsekwencje dla rodziny nieletniego.
Po co w ogóle orzeka się przepadek?
Przepadek ma przede wszystkim:
- przywrócić posiadanie rzeczy jego właścicielowi,
- uniemożliwić dalsze korzystanie z narzędzi lub owoców czynu zabronionego,
- zapobiec sytuacji, w której przestępstwo okazuje się „opłacalne” ekonomicznie,
- wzmocnić wychowawczy przekaz wobec nieletniego, że działanie sprzeczne z prawem wiąże się z realnymi stratami materialnymi,
- chronić porządek publiczny poprzez eliminację z obrotu niebezpiecznych lub nielegalnych przedmiotów.
Z punktu widzenia resocjalizacji przepadek ma więc charakter kompensacyjny, represyjny, a także prewencyjny i wychowawczy – ma pomóc w zrozumieniu, że konsekwencje czynu wykraczają poza samą procedurę sądową.
Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?
Jeżeli w sprawie nieletniego w grę wchodzi przepadek – zwłaszcza drogiego telefonu, komputera, pojazdu albo znacznej kwoty pieniędzy – warto rozważyć jak najszybszy kontakt ze specjalistami od spraw nieletnich. Wiele kwestii, takich jak ustalenie właściciela, wykazanie braku świadomości co do wykorzystania rzeczy czy ewentualne argumenty przeciwko orzeczeniu przepadku, wymaga profesjonalnego przygotowania.
Można też na ten problem spojrzeć z innej perspektywy. Jeśli nieletniemu zarzuca się popełnienie czynu karalnego, który doprowadził pokrzywdzonego do szkody o znacznej wartości, w interesie całej rodziny jest zweryfikowanie, czy podawane przez pokrzywdzonego liczby są prawdziwe i zasadne. Specjalista w sprawach nieletnich pomoże w przeprowadzeniu skutecznej i celowej obrony.
Zespół Kancelarii Adwokackiej Majchrzak Panas z Wrocławia zajmuje się sprawami karnymi i sprawami nieletnich oraz posiada odpowiednie doświadczenie, aby:
- ocenić ryzyko orzeczenia przepadku w konkretnej sprawie,
- przygotować linię obrony nastawioną na ochronę majątku rodziny,
- zgromadzić i przedstawić dowody dotyczące pochodzenia i przeznaczenia przedmiotów,
- wyjaśnić, jakie skutki finansowe i prawne może mieć przepadek teraz oraz w przyszłości.
Jak możemy pomóc w Twojej sprawie?
Jeżeli Twoje dziecko lub bliska Ci osoba nieletnia ma zarzut popełnienia czynu zabronionego, a w sprawie zabezpieczono rzeczy, pieniądze lub pojazd, nie czekaj, aż zapadnie orzeczenie o przepadku. Im wcześniej sprawą zajmie się adwokat, tym większa szansa, że uda się:
- ograniczyć zastosowanie lub zakres przepadku,
- wykazać, że niektóre rzeczy lub pieniądze nie powinny zostać objęte orzeczeniem,
- zaproponować sądowi inne środki wychowawcze, które spełnią cele resocjalizacyjne bez nadmiernej ingerencji w majątek rodziny.
Jeżeli potrzebujesz indywidualnej analizy sytuacji oraz wsparcia w postępowaniu przed sądem rodzinnym, możesz skontaktować się z naszym zespołem – specjaliści od spraw nieletnich z Kancelarii Adwokackiej Majchrzak Panas we Wrocławiu pomogą dobrać najkorzystniejsze rozwiązania prawne i przygotować strategię działania dopasowaną do konkretnej sprawy.
