Przestępstwo znieważenia z art. 216 KK to jedno z tych czynów, z którymi w praktyce możesz zetknąć się zarówno w relacjach prywatnych, jak i zawodowych – zwłaszcza w dobie mediów społecznościowych i komunikatorów internetowych. Celem tego wpisu jest wyjaśnienie w przystępny sposób, kiedy dochodzi do zniewagi, jakie są jej konsekwencje oraz co możesz zrobić jako osoba pokrzywdzona lub oskarżony.
Czym jest zniewaga z art. 216 KK?
Zastanawiasz się, kiedy dane zachowanie przekracza granicę i staje się przestępstwem? Zniewaga polega na takim zachowaniu wobec innej osoby, które wyraża pogardę dla jej godności osobistej i jest powszechnie odbierane jako obelżywe. Nie chodzi więc tylko o brak kultury czy nietakt, ale o uderzenie w Twoje poczucie własnej wartości w sposób uznawany społecznie za uwłaczający.
Co istotne:
- Przedmiotem ochrony jest godność osobista człowieka – tzw. „cześć wewnętrzna”, czyli Twoje wewnętrzne poczucie własnej wartości.
- Zniewaga dotyczy wyłącznie osoby żyjącej; pamięć o zmarłym chroniona jest co do zasady na gruncie prawa cywilnego, a w prawie karnym poprzez przepisy o znieważeniu zwłok lub miejsca spoczynku.
- Dla bytu przestępstwa nie jest konieczne, abyś faktycznie poczuł się dotknięty – czyn ma charakter formalny (bezskutkowy), wystarcza samo obiektywnie znieważające zachowanie sprawcy.
Jak można kogoś znieważyć?
Być może kojarzysz zniewagę głównie z wulgaryzmami wypowiedzianymi w emocjach. Prawo karne ujmuje to szerzej: znieważyć można słowem, pismem, rysunkiem, gestem, zdjęciem, filmem, memem czy inną formą przekazu, o ile treść ma charakter obelżywy i wyraża pogardę dla konkretnej osoby.
Typowe przykłady znieważenia to:
- wulgarne wyzwiska kierowane w rozmowie, w pracy, na ulicy czy w internecie,
- gesty w rodzaju „środkowego palca” czy innych powszechnie rozpoznawanych gestów pogardy,
- obraźliwe rysunki, plakaty, fotografie lub memy szydzące z Twojej osoby jako konkretnego człowieka.
Co ważne, w doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że zniewaga musi polegać na działaniu – na aktywnym zachowaniu. Zaniechanie, nawet postrzegane jako bardzo niegrzeczne, co do zasady nie wystarczy. Dlatego:
- niepodanie komuś ręki,
- odwrócenie się na widok innej osoby,
- unikanie kontaktu wzrokowego czy
- ostentacyjne ignorowanie
same w sobie nie wyczerpują znamion przestępstwa z art. 216 KK, choć mogą być odebrane jako raniące lub niekulturalne. Pamiętaj! Takie zachowanie może jednak wyczerpywać znamiona mobbingu (prawo pracy) lub naruszenia dóbr osobistych (prawo cywilne).
Zniewaga a molestowanie seksualne
Czy zniewaga zawsze musi polegać na typowym „obrażaniu”? Nie. W literaturze prawniczej wskazuje się, że znieważające może być również molestowanie seksualne – na przykład nieprzyzwoite propozycje, gesty lub uwagi, które sprowadzają Cię do roli obiektu seksualnego, a jednocześnie wprost godzą w Twoją godność osobistą. Takie zachowania, jeśli mają charakter obelżywy i pogardliwy, mogą być kwalifikowane jako zniewaga.
Kiedy zachowanie jest „obiektywnie znieważające”?
Kluczowe jest tu pojęcie obiektywizacji. Nie wystarczy, że Ty subiektywnie poczułeś się urażony – ani odwrotnie: nie zawsze brak odczucia krzywdy wyłącza odpowiedzialność sprawcy.
Jak ustala się, czy doszło do zniewagi?
- Punkt odniesienia stanowią ogólnie przyjęte normy obyczajowe i standardy kulturowe.
- Sprawdza się, czy przeciętny, rozsądny obserwator uznałby dane zachowanie za obelżywe, poniżające, wyrażające pogardę dla drugiej osoby.
- Niektóre słowa mogą mieć charakter zniewagi tylko w określonym środowisku (np. specyficzne określenia używane w danej grupie zawodowej czy lokalnej gwarze), o ile w tym środowisku niosą pejoratywne znaczenie.
Z drugiej strony zdarzają się sytuacje, w których konkretny pokrzywdzony nie zdaje sobie sprawy z obraźliwego charakteru wypowiedzi – dotyczy to zwłaszcza:
- małych dzieci,
- osób z niepełnosprawnością intelektualną,
- obcokrajowców nieznających języka, w którym wypowiedziano obelgi.
Nawet wtedy, gdy ofiara nie rozumie treści, czyn nadal może stanowić zniewagę – bo decyduje obiektywny charakter zachowania sprawcy, a nie faktyczne odczucie pokrzywdzonego.
W jakich sytuacjach dochodzi do zniewagi według kodeksu?
Art. 216 § 1 KK przewiduje trzy podstawowe scenariusze, które mogą Cię zainteresować, jeśli zastanawiasz się, czy Twoja sytuacja wypełnia znamiona tego przestępstwa.
Zniewaga może nastąpić:
- W Twojej obecności
- To klasyczna sytuacja: słyszysz obelgi skierowane do Ciebie, widzisz znieważający gest, otrzymujesz bezpośrednią wiadomość (np. SMS, e-mail, komunikator).
- Chodzi o to, abyś był bezpośrednim odbiorcą przekazu (osobiście lub na odległość, np. telefonicznie).
- Pod Twoją nieobecność, ale publicznie
- Sprawca kieruje znieważające treści do innych osób, jednak w warunkach „publiczności” – np. zamieszcza wpis na publicznym profilu w mediach społecznościowych, wypowiada obelgi na forum, w programie czy materiale wideo dostępnym dla nieokreślonego kręgu odbiorców.
- Wystarczy, że przekaz jest dostępny dla bliżej nieokreślonej liczby osób – nie trzeba wykazywać, że Ty sam już go widziałeś.
- Pod Twoją nieobecność, niepublicznie, ale z zamiarem, by zniewaga do Ciebie dotarła
- To tzw. zniewaga „zaoczna”: ktoś obraża Cię w rozmowie z osobą trzecią, licząc na to, że ta osoba przekaże Ci obelgi.
- W tej sytuacji kluczowy jest zamiar sprawcy: czy chciał, aby zniewaga do Ciebie dotarła.
- Co ważne – dla dokonania przestępstwa nie jest konieczne, aby zniewaga faktycznie do Ciebie dotarła; wystarcza zamiar sprawcy.
Jeżeli natomiast obelgi zostały wypowiedziane przy Twojej nieobecności, niepublicznie i bez zamiaru, abyś się o nich kiedykolwiek dowiedział, co do zasady nie będzie to zniewaga w rozumieniu art. 216 KK.
W tym kontekście na uwagę zasługuje tzw. eksces osoby pośredniczącej, polegający na tym, że słuchacz – wbrew woli osoby wypowiadającej się niepochlebnie – informuje osobę trzecią o treści kierowanych pod jej adresem wypowiedzi.
Zniewaga a Internet i media
Dziś zdecydowana większość spraw o znieważenie, z jakimi mamy do czynienia, dotyczy wypowiedzi publikowanych w sieci – na portalach społecznościowych, forach czy w komentarzach.
Warto wiedzieć, że:
- Jeśli ktoś znieważa Cię za pomocą środków masowego komunikowania (np. otwartej strony internetowej, prasy, programu telewizyjnego), odpowiada za typ kwalifikowany z art. 216 § 2 KK – zagrożony dodatkowo karą pozbawienia wolności.
- Dla Ciebie jako pokrzywdzonego ważne jest zebranie i zabezpieczenie dowodów: zrzutów ekranu, linków, plików z nagraniami, korespondencji. To one pozwolą potem wykazać zarówno treść zniewagi, jak i jej formę (publiczną lub niepubliczną).
- Prywatne wiadomości (np. na komunikatorze) traktowane są co do zasady jako zniewaga „w obecności” albo zniewaga „zaoczna”, a nie jako zniewaga za pomocą środków masowego komunikowania, jeśli nie mają charakteru publicznego.
Czy można znieważyć osobę zmarłą?
Jak zostało już powiedziane, Kodeks karny chroni przed zniewagą osoby żyjące. Nie jest więc możliwe popełnienie przestępstwa z art. 216 KK poprzez obraźliwe wypowiedzi o osobie zmarłej jako takiej.
Czy to oznacza, że jesteś pozbawiony ochrony, jeśli ktoś w ohydny sposób mówi o bliskiej Ci osobie, która zmarła?
- Pamięć po zmarłym może być chroniona w drodze powództwa o ochronę dóbr osobistych na gruncie prawa cywilnego (art. 23 i 24 KC, a w zakresie zadośćuczynienia także art. 448 KC).
- W prawie karnym osobną regulację stanowi przestępstwo znieważenia zwłok, prochów ludzkich lub miejsca spoczynku zmarłego.
Możliwa jest natomiast odpowiedzialność za zniewagę, jeśli wypowiedź o zmarłym jest jednocześnie sposobem znieważenia osoby żyjącej („Ty jesteś taki jak ten twój dziadek – bydlak i łajdak”).
Prowokacja i zniewaga wzajemna – kiedy sąd może odstąpić od kary?
Przepisy przewidują szczególną sytuację, gdy konflikt schodzi na poziom emocji i obie strony wymieniają ciosy – słowne lub fizyczne.
Zgodnie z art. 216 § 3 KK sąd może odstąpić od wymierzenia kary, jeżeli:
- zniewagę wywołało wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego (tzw. prowokacja), lub
- pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności cielesnej albo zniewagą wzajemną (tzw. retorsja).
Co to oznacza w praktyce?
- Prowokacja to zachowanie zaczepne, aroganckie, impertynenckie – takie, które obiektywnie może sprowokować reakcję w postaci zniewagi. Przykładowo nie jest prowokacją zwrócenie uwagi drugiej osobie na jej naganne zachowanie.
- Retorsja to sytuacja, w której osoba znieważona odpowiada z kolei zniewagą, albo naruszeniem nietykalności cielesnej (np. spoliczkowaniem).
Jeżeli bierzesz udział w takim konflikcie, musisz pamiętać:
- odstąpienie od wymierzenia kary nie oznacza, że sąd uzna czyn za zgodny z prawem; przeciwnie – nadal stwierdza popełnienie przestępstwa, tyle że rezygnuje z kary, kierując się kontekstem sytuacyjnym, poziomem „winy obu stron” i przebiegiem zajścia;
- sąd ma uprawnienie (fakultatywne), a nie obowiązek odstąpienia od kary – każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.
Nawiązka przy zniewadze publicznej
Jeżeli do zniewagi doszło za pomocą środków masowego komunikowania (np. w Internecie, prasie, telewizji) i sprawca zostanie skazany, sąd może orzec nawiązkę.
Nawiązka może zostać orzeczona:
- na Twoją rzecz jako pokrzywdzonego,
- na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża,
- na inny cel społeczny, który wskażesz.
Dla wielu osób pokrzywdzonych przestępstwem zniewagi istotne jest to, że nie muszą przyjmować pieniędzy dla siebie – satysfakcję daje im zobowiązanie sprawcy do wsparcia konkretnego, słusznego celu społecznego.
Popularnym rozwiązaniem – stosowanym zwłaszcza w sprawach o dużym rozgłosie medialnym – jest orzekanie nawiązki na cel społeczny pozostający w sprzeczności z osobistymi przekonaniami sprawcy znieważenia. Przykładowo, aktywista środowisk pro-life, na wniosek znieważonego lekarza, może zostać zobowiązany do zapłaty nawiązki na rzecz fundacji zajmującej się leczeniem niepłodności metodą in vitro.
Jaki jest tryb ścigania zniewagi i jakie koszty poniesiesz?
Pytanie o to, czy prokurator i policja zajmą się daną sprawą, pojawia się bardzo często. Co do zasady należy jednak odpowiedzieć przecząco.
Przestępstwo zniewagi z art. 216 KK jest ścigane z oskarżenia prywatnego. Oznacza to, że:
- to Ty jako pokrzywdzony musisz samodzielnie wnieść prywatny akt oskarżenia do sądu,
- musisz też go popierać przed sądem – składać wnioski dowodowe, uczestniczyć w rozprawach, a często zastanowić się nad wsparciem profesjonalnego pełnomocnika (adwokata).
Z wniesieniem prywatnego aktu oskarżenia wiąże się konieczność uiszczenia zryczałtowanych kosztów sądowych w wysokości 300 zł.
W wyjątkowych sytuacjach prokurator może wszcząć lub przejąć postępowanie w sprawie o zniewagę, jeżeli wymaga tego interes społeczny; wówczas postępowanie toczy się z urzędu, a Ty uzyskujesz status oskarżyciela posiłkowego.
Powyższe uzmysławia, jak ważne jest podjęcie właściwych działań. Jeśli nie masz odpowiedniej wiedzy i doświadczenia, skorzystaj z pomocy profesjonalisty. Kancelaria Adwokacka Majchrzak Panas specjalizuje się m.in. w sprawach o znieważenie i dobra osobiste. Nasi specjaliści od spraw karnych na pewno udzielą Ci profesjonalnej pomocy.
Co zrobić, jeśli zostałeś znieważony?
Jeżeli zastanawiasz się, czy warto podejmować kroki prawne, dobrze jest zacząć od kilku podstawowych działań:
- Zabezpiecz dowody: nagrania, screeny, wiadomości, dane świadków.
- Zastanów się, czy zachowanie sprawcy rzeczywiście ma obiektywnie znieważający charakter, czy to raczej konflikt „na granicy kultury osobistej”.
- Rozważ swój udział w przebiegu zdarzenia. Czy nie zachowywałeś się prowokująco? Czy sam nie dokonałeś znieważenia, a działania sprawcy są odpowiedzią na Twoje własne postępowanie?
- Przemyśl, jaki jest Twój cel: przeprosiny, zadośćuczynienie, nawiązka na cel społeczny, a może przede wszystkim wyraźne napiętnowanie zachowania sprawcy.
W sprawach o zniewagę niezwykle ważne jest zrozumienie różnicy między dozwoloną, ostrą krytyką a obelgą. Jeśli masz wątpliwości, czy dane zachowanie kwalifikuje się pod art. 216 KK, warto skonsultować się z prawnikiem, który przeanalizuje kontekst wypowiedzi, jej formę, miejsce i odbiorców.
Jak możemy Ci pomóc?
Jeżeli:
- rozważasz wniesienie prywatnego aktu oskarżenia o zniewagę,
- sam zostałeś oskarżony o przestępstwo z art. 216 KK,
- chcesz połączyć działania karne z równoległą ochroną dóbr osobistych przed sądem cywilnym,
zespół Kancelarii Adwokackiej Majchrzak Panas we Wrocławiu może kompleksowo przeanalizować Twoją sytuację, zaproponować strategię działania oraz przygotować niezbędne pisma procesowe.
Jako specjaliści od spraw o zniewagę i dobra osobiste pomagamy zarówno osobom pokrzywdzonym, jak i osobom oskarżonym, które chcą rzetelnie przedstawić swoją wersję wydarzeń i skorzystać z przysługujących im środków obrony.
Jeżeli potrzebujesz indywidualnej porady, chcesz omówić konkretną sytuację związaną z wypowiedzią, postem, komentarzem czy zachowaniem w życiu zawodowym lub prywatnym – skontaktuj się z Kancelarią Adwokacką Majchrzak Panas we Wrocławiu. Wspólnie ocenimy, czy doszło do zniewagi w rozumieniu art. 216 KK i jakie kroki będą dla Ciebie najkorzystniejsze.
