Przemoc domowa to temat, o którym często trudno mówić – zwłaszcza wtedy, gdy dotyka nas w czterech ścianach własnego domu, w relacji z osobą, którą kiedyś darzyliśmy zaufaniem. Być może zadajesz sobie pytanie, czy to, czego doświadczasz, to już przemoc, czy tylko sprzeczki, które przecież zdarzają się w każdej relacji.
Ten wpis powstał właśnie z myślą o osobach, które mają wątpliwości, czy ich sytuacja podpada pod przepisy ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej i czy warto zgłosić się po pomoc. Wyjaśniamy, czym według ustawy jest przemoc domowa, kto może być uznany za osobę doznającą przemocy oraz jakie konkretne środki ochrony prawnej – w szczególności wynikające z art. 11a i 11aa ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1673 z późn. zm.).
Jeżeli szukasz informacji praktycznych: jak szybko można zobowiązać sprawcę do opuszczenia mieszkania, kiedy można domagać się zakazu zbliżania się i kontaktowania, czy musisz płacić opłaty sądowe i jak wygląda procedura krok po kroku – ten poradnik jest dla Ciebie. Jeśli potrzebujesz pomocy, chcesz skonsultować swoją sprawę albo potrzebujesz zastępstwa prawnego, skontaktuj się z nami.
Czym jest przemoc domowa?
Czy myślisz czasem: „to był tylko jeden incydent, może przesadzam”? Ustawa jasno pokazuje, że przemoc domowa nie musi być ciągła czy wielomiesięczna, abyś mogła lub mógł uzyskać ochronę prawną.
Ustawowa definicja przemocy domowej wskazuje, że jest to jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, w którym sprawca wykorzystuje przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszając Twoje prawa lub dobra. Może to być w szczególności zachowanie: narażające Cię na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia; naruszające Twoją godność, nietykalność cielesną lub wolność (w tym seksualną); powodujące szkody w Twoim zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące cierpienie lub krzywdę; ograniczające lub pozbawiające Cię dostępu do środków finansowych czy możliwości podjęcia pracy; istotnie naruszające Twoją prywatność lub wzbudzające poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia – także za pomocą środków komunikacji elektronicznej.
Na co powinieneś zwrócić szczególną uwagę?
- O przemocy domowej może świadczyć nawet jednorazowe zachowanie – nie musisz czekać, aż powtórzy się kilka razy.
- Zachowanie sprawcy musi być umyślne – to świadome działanie lub świadome zaniechanie, nie przypadek.
- Sprawca wykorzystuje przewagę – fizyczną, psychiczną, ekonomiczną lub wynikającą z relacji (np. zależność finansowa lub emocjonalna).
- Przemoc może dotyczyć sfery fizycznej, psychicznej lub ekonomicznej – nie musi dojść do pobicia, aby mówić o przemocy domowej.
Dobry adwokat, który na co dzień pracuje ze sprawami przemocy domowej, będzie zwracał uwagę właśnie na te elementy – bo od nich zależy, czy jest możliwe zastosowanie środków ochrony przewidzianych w ustawie.
Kim jest osoba doznająca przemocy domowej?
Być może zastanawiasz się, czy w ogóle podpadasz pod ustawową ochronę. Ustawa bardzo szeroko rozumie pojęcie osoby doznającej przemocy domowej, wyliczając różne typy relacji rodzinnych, faktycznych i uczuciowych.
Za osobę doznającą przemocy domowej uznaje się między innymi:
- małżonka – także wtedy, gdy małżeństwo już ustało lub zostało unieważnione – oraz jego wstępnych, zstępnych, rodzeństwo i ich małżonków,
- wstępnych i zstępnych oraz ich małżonków,
- rodzeństwo oraz ich wstępnych, zstępnych i ich małżonków,
- osobę pozostającą w stosunku przysposobienia i jej małżonka oraz ich wstępnych, zstępnych, rodzeństwo i ich małżonków,
- osobę pozostającą obecnie lub w przeszłości we wspólnym pożyciu oraz jej wstępnych, zstępnych, rodzeństwo i ich małżonków,
- osobę wspólnie zamieszkującą i gospodarującą oraz jej wstępnych, zstępnych, rodzeństwo i ich małżonków,
- osobę pozostającą obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej, niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania,
- małoletniego, wobec którego jest stosowana przemoc domowa.
Co to oznacza w praktyce dla Ciebie?
- Nie musisz być obecnie w formalnym związku, aby skorzystać z ochrony – wystarczy trwała relacja uczuciowa lub fizyczna, nawet z przeszłości.
- Nawet jeżeli już nie mieszkacie razem, relacja może nadal uzasadniać zastosowanie przepisów o przemocy domowej.
- Ochroną ustawową objęte są także osoby ze „szerszej rodziny” oraz osoby wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.
Szczególne znaczenie ma regulacja dotycząca małoletnich. Po pierwsze, małoletni może być osobą doznającą przemocy domowej. Po drugie, na mocy przepisów ustawy, za osobę doznającą przemocy uważa się także małoletniego, który jest tylko świadkiem przemocy domowej.
Jeśli więc Twoje dziecko tylko patrzy, jak dochodzi do awantur, uderzeń czy upokarzającego traktowania, to prawo traktuje je jako osobę doznającą przemocy domowej, a nie postronnego obserwatora. To bardzo ważny punkt wyjścia do zastosowania środków ochrony.
Kim jest osoba stosująca przemoc domową?
Ustawowa definicja sprawcy jest stosunkowo prosta, ale ma bardzo konkretne konsekwencje. Osobą stosującą przemoc domową jest pełnoletni, który dopuszcza się przemocy domowej.
Co to znaczy w praktyce?
- Sprawca przemocy domowej musi być pełnoletni, czyli mieć ukończone 18 lat.
- W stosunku do takiej osoby mogą być stosowane szczególne środki ochronne, na przykład nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się lub kontaktowania się.
- Nie ma znaczenia, czy sprawca jest właścicielem mieszkania, jego najemcą, czy tylko tam pomieszkuje – kluczowe jest stosowanie przemocy domowej.
Zakres podmiotowy ustawy jest więc bardzo szeroki. Obejmuje różne typy relacji (małżeńskich, rodzinnych, faktycznych) i różne konfiguracje wspólnego zamieszkiwania. Z perspektywy osoby doznającej przemocy jest to regulacja o charakterze gwarancyjnym – ma zapewnić możliwie najszerszą ochronę, nie zostawiając luk wynikających ze zbyt formalnego podejście do tematu.
Jeśli potrzebujesz wsparcia w ocenie, czy Twoja relacja podlega przepisom tej ustawy, dobrym wyborem jest konsultacja z adwokatem, który na co dzień prowadzi sprawy z zakresu przemocy domowej i potrafi przełożyć zawiłe przepisy na Twoją konkretną sytuację.
Środek ochronny – Nakaz opuszczenia mieszkania i zakaz zbliżania się
Najdalej idącym środkiem ochronnym przewidzianym w ustawie jest zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakaz zbliżania się do tego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.
Kiedy możesz złożyć wniosek o zastosowanie tego środka ochronnego?
- Gdy osoba stosująca przemoc domową mieszka z Tobą i swoim zachowaniem sprawia, że wspólne zamieszkiwanie staje się szczególnie uciążliwe.
- Gdy z powodu przemocy opuściłaś/opuściłeś mieszkanie, ale chcesz wrócić, nie obawiając się o swoje bezpieczeństwo.
- Gdy sprawca przemocy już opuścił mieszkanie lub przebywa w nim tylko okresowo albo nieregularnie.
Środek ochronny może polegać na:
- nakazaniu opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia,
- zakazie zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia,
- łącznym zastosowaniu powyższych rozwiązań
– w zależności od Twojej sytuacji oraz oceny sądu.
Obowiązki osoby pozostającej w mieszkaniu i praktyczne konsekwencje
Często pojawia się pytanie: „jeśli sprawca przemocy domowej opuści mieszkanie, to kto ma płacić rachunki?”. Ustawa wskazuje, że pełnoletnia osoba, która pozostała w mieszkaniu po jego opuszczeniu przez sprawcę przemocy, jest co do zasady zobowiązana do ponoszenia opłat za media (energię, gaz, wodę, odbiór ścieków, odpadów, nieczystości ciekłych) oraz czynsz lub koszty zarządu nieruchomością.
Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy wobec tej osoby sprawca przemocy ma obowiązek alimentacyjny – wówczas rozkład ciężarów finansowych ocenia się odrębnie, z uwzględnieniem przepisów o alimentach.
Z praktycznego punktu widzenia:
- Wyprowadzka sprawcy przemocy domowej nie skutkuje automatycznym przejęciem przez niego wszystkich kosztów utrzymania lokalu.
- Przepisy dotyczące alimentów mogą umożliwiać dochodzenie świadczeń od sprawcy, jeśli łączne koszty utrzymania mieszkania przewyższają Twoje możliwości finansowe.
Tutaj przydaje się wsparcie prawnika, który spojrzy całościowo: zarówno na kwestie przemocy domowej, jak i obowiązku alimentacyjnego oraz podziału kosztów utrzymania mieszkania. Adwokat z Kancelarii Adwokackiej Majchrzak Panas może pomóc w zaplanowaniu całej strategii – tak, abyś nie została/został sama lub sam z ciężarem finansowym po wyprowadzeniu sprawcy.
Środek ochronny – Zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania się i zakaz wstępu do określonych miejsc
Druga grupa środków ochronnych przewidzianych w ustawie koncentruje się na zakazie zbliżania się, zakazie kontaktowania się oraz zakazie wstępu do określonych miejsc.
Kiedy możesz żądać zakazu zbliżania się lub kontaktowania się?
- Możesz domagać się, aby sąd wydał wobec osoby stosującej przemoc domową zakaz zbliżania się do Ciebie na określoną w metrach odległość lub zakazał jej kontaktowania się z Tobą, jeżeli swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej stwarza zagrożenie dla Twojego życia lub zdrowia.
- Możesz żądać zakazu kontaktowania się także wtedy, gdy jesteś nękana/nękany za pomocą środków komunikacji elektronicznej (telefon, SMS, komunikatory, media społecznościowe), a takie działania wzbudzają w Tobie uzasadnione poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszają Twoją prywatność.
Dodatkowe, bardzo ważne uprawnienie dotyczy miejsca Twojej nauki, pracy lub aktywności:
- Jeżeli uczęszczasz do szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, uprawiasz sport albo pracujesz, możesz żądać, aby sąd wydał wobec osoby stosującej przemoc domową zakaz wstępu na teren szkoły, placówki, obiektu sportowego, miejsca pracy lub innego miejsca, w którym zwykle lub regularnie przebywasz, oraz zakaz przebywania w tym miejscu.
Co istotne dla Twojej sytuacji:
- Sąd nie jest związany tym, jak dokładnie sformułujesz wniosek – może orzec zakaz w szerszym lub węższym zakresie niż wskazany przez Ciebie we wniosku, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności.
- Środki ochrony mogą być łączone: nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz zbliżania się do Ciebie, zakaz kontaktowania się z Tobą, itd. Celem jest zapewnienie pełnej i efektywnej ochrony.
Co to daje w praktyce?
- Możesz realnie oddzielić swoje życie zawodowe, edukacyjne lub sportowe od osoby stosującej przemoc – przestajesz bać się, że nagle pojawi się pod pracą lub przyjdzie do szkoły.
- To szczególnie ważne w sytuacjach, gdy sprawca w przeszłości wykorzystywał takie miejsca do wywierania presji, śledzenia czy zastraszania.
Tego rodzaju zakazy są bardzo skutecznym narzędziem ograniczającym możliwość nękania na odległość, w tym za pomocą nowych technologii. Specjaliści od spraw przemocy domowej podkreślają, że prawidłowo sformułowany wniosek i dobrze zebrany materiał dowodowy (świadkowie, zrzuty ekranu, nagrania, wiadomości) znacząco zwiększają szanse na szybkie uzyskanie ochrony.
Środki ochronne – informacje wspólne
Sprawy z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej rozpoznawane są przez sądy cywilne w postępowaniu nieprocesowym. Postępowanie przeprowadzane jest tylko na wniosek uprawnionego – osoby doznającej przemocy domowej. Sąd powinien przeprowadzić rozprawę i wydać postanowienie w terminie maksymalnie jednego miesiąca od dnia złożenia wniosku, a sąd odwoławczy ma taki sam termin na rozpoznanie apelacji. Pamiętaj: masz możliwość złożenia wniosku o zabezpieczenie – sąd powinien rozpoznać go niezwłocznie, w bardzo krótkim, liczonym w dniach terminie, aby zapewnić Ci realną ochronę. Zabezpieczenie może polegać na czasowym zastosowaniu środka, o który wnosisz (np. na nakazaniu domniemanemu sprawcy przemocy opuszczenia mieszkania do czasu rozpoznania sprawy). Jeśli masz trudność ze sformułowaniem żądania, sąd wesprze Cię dogłębnie analizując sprawę i stosując najbardziej odpowiednie środki ochronne. Jeśli nie wiesz, ile przygotować odpisów wniosku i załączników – nie przejmuj się. W tej procedurze, jeśli nie dostarczysz odpowiedniej liczby odpisów, sąd sporządzi je za Ciebie.
W praktyce oznacza to, że postępowanie jest poniekąd pilotowane przez sąd i ponadto nie musisz czekać miesiącami na udzielenie ochrony przed bezprawnym zachowaniem osoby stosującej przemoc domową – ustawodawca wyraźnie postawił na szybkość i skuteczność. To właśnie te elementy podkreślają specjaliści od spraw przemocy domowej, wskazując, że jest to jedna z najbardziej „proobywatelskich” procedur w postępowaniu cywilnym.
Zawsze możesz skorzystać z pomocy profesjonalisty. Jeśli potrzebujesz kompleksowej oceny swojej sytuacji, pomocy przy zgromadzeniu dowodów i przygotowaniu wniosku lub zastępstwa prawnego w postępowaniu przed sądem – Skontaktuj się z nami. Wsparcie ze strony specjalisty zajmującego się sprawami przemocy domowej może okazać się nieodzowne.
Koszty sądowe w sprawach z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej
Jako osoba doznająca przemocy domowej jesteś zwolniona/zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawach z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej.
Warto w tym miejscu wspomnieć, że zwolnienie (tym razem przedmiotowe) obejmuje także wniosek o zezwolenie na zabranie ze wspólnie zajmowanego mieszkania przedmiotów osobistego użytku, rzeczy niezbędnych do pracy zarobkowej czy zwierząt domowych, a także opłatę od zażalenia w takich sprawach. To informacja istotna dla osoby stosującej przemoc domową lub o takie zachowanie podejrzewanej.
Jeżeli jesteś osoba doznającą przemocy domowej i obawiasz się, że koszty sądowe uniemożliwią Ci dochodzenie ochrony prawnej, zapamiętaj: w tego typu sprawach przysługuje Ci całkowite zwolnienie od kosztów sądowych.
Czym różnią się środki ochronne z art. 11a i art. 11aa od przestępstwa z art. 207 Kodeksu karnego?
Być może czytałaś/czytałeś już wcześniej o przestępstwie znęcania się z art. 207 Kodeksu karnego i zastanawiasz się, czy powinieneś skorzystać z drogi cywilnej albo karnej. W praktyce te drogi mogą, a często nawet powinny się uzupełniać.
Kluczowe różnice można ująć następująco:
- Środki z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej (art. 11a, 11aa) mają przede wszystkim charakter ochronny – ich celem jest szybkie zapewnienie Ci bezpieczeństwa: odseparowanie sprawcy od mieszkania, zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania się, zakaz pojawiania się w określonych miejscach. Są zorientowane na przyszłość.
- Przepis art. 207 Kodeksu karnego służy do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej, w tym do wymierzenia mu kary, zastosowania środków karnych i środków kompensacyjnych. W tym sensie jest zorientowany na przeszłość.
Postępowanie karne jest znacznie dłuższe, bardziej rozbudowane i skupione na rozliczeniu sprawcy za przestępczą aktywność. Natomiast postępowanie cywilne jest krótsze, prostsze i skupione na udzielenie ochrony prawnej wnioskodawcy. Jeśli zatem zależy Ci na zabezpieczeniu swojej sytuacji tu i teraz, pierwszym wyborem powinno być zainicjowanie sprawy cywilnej. Jeśli jednak zachowanie osoby stosującej przemoc domową jednocześnie wyczerpuje znamiona czynu zabronionego, powinnaś/powinieneś złożyć zawiadomienie o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa i domagać się ścigania i ukarania sprawcy.
Dobry adwokat specjalizujących się w sprawach z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej będzie potrafił poprowadzić Twoją sprawę tak, aby oba te tory – cywilny i karny – wzajemnie się wspierały. W wielu sytuacjach równoległe wykorzystanie środków z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej i z Kodeksu karnego daje najszerszą możliwą ochronę.
Dlaczego warto skorzystać z pomocy adwokata?
Jeżeli doświadczasz przemocy domowej lub obawiasz się o bezpieczeństwo swoje lub swoich bliskich, masz prawo domagać się natychmiastowej ochrony. Mechanizmy przewidziane w art. 11a i 11aa są stosunkowo elastyczne, szybkie i nastawione na Twoje bezpieczeństwo, ale wymagają dobrego przygotowania wniosku i odpowiedniego udokumentowania sytuacji.
W praktyce pomoc adwokata może obejmować:
- analizę Twojej sytuacji i ocenę, które środki ochronne będą najskuteczniejsze (nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania się, zakaz wstępu do określonych miejsc),
- przygotowanie wniosku do sądu wraz z wnioskiem o zabezpieczenie,
- wsparcie w zebraniu materiału dowodowego (notatki policyjne, zaświadczenia lekarskie, dokumentacja z Niebieskiej Karty, wiadomości, nagrania, zeznania świadków),
- reprezentację przed sądem i w kontaktach z organami ścigania.
Kancelaria Adwokacka Majchrzak Panas we Wrocławiu, zajmuje się sprawami z zakresu przemocy domowej, zarówno na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, jak i Kodeksu karnego. Dobry adwokat, który zna realia lokalnych sądów i praktykę stosowania art. 11a oraz 11aa, może pomóc Ci skutecznie i możliwie szybko skorzystać z przysługujących Ci uprawnień.
Jeżeli potrzebujesz wsparcia w przygotowaniu wniosku do sądu, opisaniu swojej sytuacji lub zaplanowaniu kolejnych kroków (np. połączeniu drogi cywilnej i karnej), możesz skontaktować się z naszym zespołem – specjaliści od spraw przemocy domowej pomogą dobrać takie rozwiązania prawne, które w największym stopniu zapewnią bezpieczeństwo Tobie i Twoim bliskim.
Sprawdź też artykuł: Natychmiastowa ochrona przed przemocą domową – kiedy Policja może nakazać sprawcy opuszczenie mieszkania?
