Oszustwo z art. 286 k.k. to jedno z najczęściej spotykanych przestępstw przeciwko mieniu i jednocześnie jedno z najbardziej „pojemnych” – może obejmować zarówno klasyczne wyłudzenia, jak i złożone oszustwa gospodarcze czy internetowe. Z tego powodu zarówno osoby pokrzywdzone, jak i podejrzani często mają problem z oceną, czy konkretna sytuacja to jeszcze spór cywilny, czy już przestępstwo oszustwa.
Jeśli interesują Cię opisane powyżej zagadnienia, zapraszamy do lektury specjalistycznego przewodnika przygotowanego przez zespół Kancelaria Adwokackiej Majchrzak Panas we Wrocławiu.
Czym jest oszustwo z art. 286 k.k.?
Przestępstwo oszustwa polega na doprowadzeniu innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem – własnym lub cudzym – poprzez wprowadzenie jej w błąd, wykorzystanie już istniejącego błędu albo wykorzystanie niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Ustawowy opis wyraźnie pokazuje, że nie wystarczy samo niewywiązanie się z umowy – konieczne jest wcześniejsze podstępne zachowanie ukierunkowane na uzyskanie nienależnej korzyści.
Jeżeli zastanawiasz się, czy w Twojej sprawie doszło do oszustwa, powinieneś w pierwszej kolejności odpowiedzieć sobie na kilka kluczowych pytań:
- Czy druga strona już w chwili zawierania umowy kłamała lub zatajała istotne informacje?
- Czy te nieprawdziwe informacje lub przemilczenia były konieczne do tego, abyś zdecydował się na przekazanie pieniędzy, podpisanie umowy, udzielenie pożyczki, poręczenia, itp.?
- Czy w efekcie Twoja sytuacja majątkowa obiektywnie się pogorszyła (np. ryzyko, że nie odzyskasz pieniędzy, znacząco wzrosło albo ominął Cię interes, który przyniósłby Ci realną korzyść)?
Dobry adwokat zajmujący się prawem karnym, który na co dzień spotyka się ze sprawami z art. 286 k.k., pomoże Ci ocenić, czy w podanym przez Ciebie stanie faktycznym zachodzą wszystkie ustawowe znamiona oszustwa, czy też mamy do czynienia wyłącznie z niewykonaniem zobowiązania cywilnego.
Znamiona oszustwa – co musi udowodnić prokurator?
Aby można było mówić o odpowiedzialności karnej za oszustwo, muszą być spełnione łącznie określone znamiona przedmiotowe i podmiotowe. To bardzo ważne, ponieważ niewystąpienie którejkolwiek z nich wyłączy możliwość przypisania odpowiedzialności za przestępstwo z art. 286 k.k.
- Po pierwsze, należy ustalić, że sprawca działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, co oznacza, że jego intencją od samego początku było uzyskanie nienależnej korzyści kosztem pokrzywdzonego.
- Po drugie, musi dojść do niekorzystnego rozporządzenia mieniem – chodzi o każde pogorszenie sytuacji majątkowej pokrzywdzonego, obejmujące zarówno rzeczywisty uszczerbek, jak i utracone korzyści czy zwiększenie ryzyka gospodarczego.
- Po trzecie, między zachowaniem sprawcy (wprowadzenie w błąd, wykorzystanie błędu lub niezdolności do pojmowania) a decyzją o rozporządzeniu mieniem musi istnieć związek przyczynowy.
W praktyce sądy przyjmują, że:
- błąd może dotyczyć osób, rzeczy, zdarzeń, przebiegu przyczynowego, wartości, a nawet treści przepisów prawnych – byleby miał znaczenie dla decyzji majątkowej;
- wprowadzenie w błąd może nastąpić zarówno słowem, pismem, dokumentem, zachowaniem konkludentnym, jak i przez zatajenie istotnych informacji – o ile prowadzi do powstania fałszywego wyobrażenia o rzeczywistości.
Ważne jest również to, że oszustwo z art. 286 k.k. można popełnić wyłącznie z zamiarem bezpośrednim – sprawca musi chcieć doprowadzić do niekorzystnego rozporządzenia mieniem i chcieć osiągnąć korzyść majątkową. Z tego powodu prawidłowe ustalenie zamiaru sprawcy ma kluczowe znaczenie dla obrony w tego typu sprawach.
Innymi słowy, jeżeli sprawca nie zdawał sobie sprawy, że podejmowane przez niego przedsięwzięcie gospodarcze skazane jest na niepowodzenie i w konsekwencji doprowadził pokrzywdzonego do szkody, przestępstwo oszustwa nie zaistnieje. Taka konkluzja nie powoduje jednak całkowitego zwolnienia sprawcy od odpowiedzialności za szkodę. W takiej sytuacji domniemany pokrzywdzony może wystąpić na drodze postępowania cywilnego z powództwem o zapłatę, domagając się od domniemanego sprawcy pełnej kompensacji szkody.
Sposoby popełnienia oszustwa – rodzaje zachowań
Omawiany przepis przewiduje trzy podstawowe formy działania oszukańczego:
- „wprowadzenie w błąd”, czyli tzw. oszustwo czynne – a więc aktywne przedstawianie fałszywych informacji, pozorowanie okoliczności, tworzenie fikcyjnych dokumentów, pozorowanie wypłacalności, itp.;
- „wyzyskanie błędu”, czyli tzw. oszustwo bierne – gdy sprawca wykorzystuje istniejące już mylne wyobrażenie pokrzywdzonego i utwierdza go w tym błędzie, aby doprowadzić do niekorzystnego rozporządzenia mieniem;
- „wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania” – gdy ofiara z powodu wieku, stanu psychicznego, choroby, uzależnienia czy szczególnej naiwności nie jest w stanie ocenić skutków prawnych i majątkowych swojego działania.
Poza klasycznym typem oszustwa art. 286 k.k. przewiduje także szczególną postać polegającą na żądaniu korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy. Tego typu zachowanie bywa określane w literaturze jako „oszustwo pokradzieżowe” i może w praktyce łączyć się ze znamionami innych czynów, np. wymuszenia rozbójniczego.
Specjaliści od spraw karnych wiedzą, że granica między dopuszczalnym ryzykiem gospodarczym a już karalnym oszustwem bywa cienka, dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej, szczegółowej analizy. Zapamiętaj: zarówno sytuacja pokrzywdzonego, jak i domniemanego sprawcy wymaga pogłębionej analizy. Zwróć uwagę, że pokrzywdzony, który przedwcześnie i niezasadnie złoży zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa jedynie straci czas i opóźni odzyskanie pieniędzy. Natomiast domniemany sprawca, który nie podejmie celowej i skutecznej obrony, może zostać wciągnięty na długi czas w postępowanie karnego, które będzie dla niego stresujące, narazi go na utratę zaufania i spowoduje konieczność poniesienia zwiększonych kosztów obrony.
Jeśli potrzebujesz fachowej analizy swojej sytuacji, skontaktuj się z nami. Chętnie pomożemy!
Korzyść majątkowa w rozumieniu kodeksu karnego
Ustawodawca posługuje się pojęciem „korzyści majątkowej lub osobistej”, przy czym kluczowy dla oszustwa jest aspekt majątkowy. Wprost wskazano, że korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego – oznacza to, że sprawca może działać także w interesie osoby trzeciej, a nie tylko we własnym.
Do korzyści majątkowej należą nie tylko pieniądze czy rzeczy, lecz szeroko rozumiane prawa majątkowe – wierzytelności, prawa spadkowe, prawa do znaków towarowych, udziałów, klienteli czy tajemnicy przedsiębiorstwa, o ile mają wymierną wartość ekonomiczną. Dla odpowiedzialności karnej nie ma znaczenia, czy korzyść faktycznie została osiągnięta – wystarczy, że sprawca działał w omawianym celu i doprowadził do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.
Dla obrony kluczowe bywa wykazanie, że dana decyzja biznesowa – choć ryzykowna – nie była ukierunkowana na uzyskanie nienależnej korzyści kosztem kontrahenta, lecz wynikała np. z błędnej oceny możliwości finansowych, co może prowadzić do zakwalifikowania sprawy jako sporu cywilnego, a nie karnego. W takich sytuacjach kluczową rolę odgrywa pojęcie ryzyka gospodarczego.
Kara za oszustwo i jej obostrzenie
Za podstawowy typ oszustwa z art. 286 k.k. przewidziano karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Ustawodawca wyodrębnił również wypadek mniejszej wagi, w którym grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat, co otwiera drogę do łagodniejszych rozstrzygnięć, w tym warunkowego umorzenia postępowania.
Istnieje szczególne obostrzenie odpowiedzialności, gdy oszustwo dotyczy mienia znacznej wartości – wówczas zastosowanie znajduje przepis, który przewiduje karę pozbawienia wolności od roku do 10 lat. Przy mieniu wielkiej wartości zagrożenie może wzrosnąć jeszcze bardziej, sięgając kary pozbawienia wolności od lat 5 do 25, jeśli wartość przedmiotu przekracza wielokrotność progu ustawowego.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera prawidłowe ustalenie wartości szkody oraz kwalifikacja prawna czynu – doświadczony adwokat od spraw karnych jest w stanie zweryfikować, czy przyjęta przez organy ścigania kwalifikacja (np. w zw. z przepisami o mieniu znacznej lub wielkiej wartości) jest zasadna, co może istotnie wpłynąć na wymiar grożącej kary.
Należy również pamiętać, że Kodeks karny zawiera wiele przepisów modyfikujących ustawowy wymiar kary określony w części szczególnej, np. w art. 286 k.k. Umiejętne wykorzystanie dostępnych możliwości wymaga szerokiej wiedzy i bogatego doświadczenia procesowego.
Kancelaria Adwokacka Majchrzak Panas we Wrocławiu podejmie się analizy, a następnie reprezentacji w Twojej sprawie – skontaktuj się z nami celem umówienia spotkania, sporządzenia rekomendacji i podjęcia działań w sprawie.
Statystyki – jak często zarzuca się art. 286 k.k.?
Z publikowanych przez polską Policję statystyk wynika, że oszustwo z art. 286 k.k. od lat należy do najczęściej stwierdzanych przestępstw. Liczba postępowań wszczętych w sprawach o oszustwo konsekwentnie utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie – w ostatnich latach przekracza 80–100 tysięcy rocznie, a liczba przestępstw stwierdzonych w niektórych latach sięga ponad 140 tysięcy.
Taka skala spraw powoduje, że:
- prokuratura i sądy wypracowały bardzo rozbudowane linie orzecznicze dotyczące oszustwa, co ma bezpośredni wpływ na sposób oceny poszczególnych stanów faktycznych;
- obrona w sprawach z art. 286 k.k. wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz także aktualnego orzecznictwa i praktyki śledczej, w tym np. typowych sposobów dokumentowania zamiaru sprawcy czy ustalania niekorzystności rozporządzenia mieniem.
Specjaliści od spraw oszustwa w Kancelarii Adwokackiej Majchrzak Panas we Wrocławiu na co dzień obserwują, że wzrost liczby postępowań to także efekt rosnącej liczby oszustw internetowych i gospodarczych, często o skomplikowanym charakterze dowodowym.
Dlaczego profesjonalna obrona ma znaczenie?
Ustawowy wymiar kary za oszustwo jest jedynie punktem wyjścia – w praktyce ulega on modyfikacjom na podstawie innych przepisów, m.in. dotyczących zastosowania art. 37a k.k., sekwencji kary, nadzwyczajnego złagodzenia kary, warunkowego umorzenia postępowania, ciągu przestępstw, recydywy czy wspomnianego obostrzenia związanego z wartością mienia. Sąd może w pewnych sytuacjach skorzystać z instrumentów łagodzących (np. naprawienie szkody, pojednanie z pokrzywdzonym), ale może też – w razie wysokiej społecznej szkodliwości – wymierzyć surową karę przy uwzględnieniu przepisów zaostrzających.
Dlatego osoba podejrzana lub oskarżona o oszustwo powinna jak najszybciej skonsultować sprawę z obrońcą, który:
- przeanalizuje, czy wszystkie znamiona przestępstwa są rzeczywiście spełnione;
- oceni, czy nie zachodzą przesłanki do przyjęcia wypadku mniejszej wagi albo do zakwalifikowania sprawy jako cywilnej;
- pomoże przygotować linię obrony uwzględniającą okoliczności łagodzące, w tym aktywne naprawienie szkody czy pojednanie z pokrzywdzonym.
Jeżeli jesteś pokrzywdzony – dobry adwokat we Wrocławiu może pomóc w złożeniu zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, przygotowaniu wniosku o naprawienie szkody oraz reprezentowaniu Cię jako oskarżyciela posiłkowego, co zwiększa szanse na aktywny udział w postępowaniu.
Jeżeli natomiast postawiono Ci zarzut oszustwa, nie powinieneś składać wyjaśnień „na gorąco”, bez wcześniejszej konsultacji z obrońcą – każda wypowiedź złożona na wczesnym etapie może później rzutować na ocenę Twojego zamiaru, wiarygodności i odpowiedzialności karnej.
Kancelaria Adwokacka Majchrzak Panas jako zespół specjalistów od spraw karnych we Wrocławiu oferuje pomoc zarówno osobom pokrzywdzonym, jak i podejrzanym czy oskarżonym w sprawach dotyczących oszustwa z art. 286 k.k. oraz przestępstw powiązanych. Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej, skontaktuj się z nami.
